Μια αναζήτηση ανάμεσα στη στωική φιλοσοφία, τη γιόγκα και την ανθρώπινη επίγνωση.
Ίσως το πιο παράξενο χαρακτηριστικό του ανθρώπινου νου είναι ότι μπορεί να στραφεί προς τον εαυτό του. Μπορεί να εξετάσει μια σκέψη, να παρατηρήσει μια επιθυμία, να αμφισβητήσει, να ενδώσει σε μια παρόρμηση ή να αναγνωρίσει έναν φόβο.
Όμως, σε κάθε τέτοια προσπάθεια γεννιέται μια δυσκολία. Αν ο νους είναι αυτός που παρατηρεί, ποιος ελέγχει τον παρατηρητή; Και πόσο ελεύθερη μπορεί να είναι μια κρίση; Πόσο συχνά ζούμε μέσα στις ερμηνείες μας, αντί να βλέπουμε καθαρά αυτό που συμβαίνει;
Η στωική προσέγγιση: Η ελευθερία ανάμεσα στο ερέθισμα και την αντίδραση.
Ο Επίκτητος περιγράφει τρία πεδία άσκησης και μας καλεί να εστιάσουμε σε αυτά:
1. Την επιθυμία και την αποστροφή: Τι επιθυμούμε, τι αποφεύγουμε και γιατί;
2. Την παρόρμηση προς την πράξη: Ανάμεσα στην παρόρμηση και στην πράξη υπάρχει συνειδητή επιλογή ή αντιδρούμε μηχανικά;
3. Την κρίση και τη συγκατάθεση: Είναι οι σκέψεις μας η πραγματικότητα ή απλώς η ερμηνεία της;
Δεν αρκεί να κάνουμε αυτό που θέλουμε. Χρειάζεται να εξετάζουμε τι αξίζει να θέλουμε.
Στον στωικισμό, η ελευθερία δεν είναι η απουσία περιορισμών, αλλά η δυνατότητα να μη γινόμαστε έρμαια των πρώτων αντιδράσεών μας.
Για παράδειγμα, αν κάποιος μας προσβάλει, ανάμεσα στον θυμό και στην αντίδραση υπάρχει ένα κενό. Σε αυτό το κενό παρεμβάλλεται η κρίση: «Με απειλεί;» «Με υποτίμησε;» «Έχει σημασία για εμένα αυτός ο άνθρωπος;» «Και αν όχι, οφείλω να απαντήσω;»
Η άσκηση συνίσταται ακριβώς σε αυτό το κενό, ανάμεσα στο ερέθισμα και στη δράση. Η λογική δεν αποκλείει το συναίσθημα. Είναι το μέσο για να μη συγχέουμε την ένταση με την αλήθεια.
Η γιόγκα: Πέρα από την ταύτιση με τη σκέψη.
Η γιόγκα ανοίγει ένα διαφορετικό επίπεδο διερεύνησης.
Πριν αναρωτηθούμε αν μια επιθυμία είναι σωστή, προσπαθούμε να παρατηρήσουμε από πού γεννήθηκε. Από πού προέρχεται αυτή η ανάγκη μας; Πόσα από τα «θέλω» μας είναι πραγματικές επιλογές και πόσα είναι συνήθειες, φόβοι ή ίχνη του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο μεγαλώσαμε;
Η παράδοση του Πατάντζαλι περιγράφει τη γιόγκα με τη φράση «Yogaś citta-vṛtti-nirodhaḥ», δηλαδή την παύση των διακυμάνσεων του νου. Δεν προτείνει απλώς να κρίνουμε τις σκέψεις μας, αλλά να αλλάξουμε τη σχέση μας με τη σκέψη.
Η pratyāhāra (πρατυαχάρα), η απόσυρση των αισθήσεων από την προσκόλληση στα αντικείμενα και στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος, αποτελεί ένα στάδιο αυτής της πορείας. Δεν ταυτίζεται, όμως, με την πλήρη υπέρβαση της κρίσης.
Αν ο στωικός αναρωτιέται: «Είναι σωστή αυτή η κρίση;» Ο ασκούμενος στη γιόγκα προσθέτει: «Γιατί χρειάζεται να ταυτιστώ με αυτή την κρίση;» Οι δύο ερωτήσεις δεν αλληλοαναιρούνται. Η δεύτερη, όμως, προσθέτει ένα επίπεδο διερεύνησης που η πρώτη δεν εξαντλεί.
Η εμπειρία χωρίς τον διαρκή σχολιασμό.
Είναι δυνατόν να έχουμε επίγνωση χωρίς να σχολιάζουμε εσωτερικά και αδιάκοπα όσα βιώνουμε;
Η εμπειρία της κίνησης και της πρακτικής προσφέρει ένα τέτοιο παράδειγμα.
Κατά τη διάρκειά της, η αναπνοή και η κίνηση συντονίζονται και η εσωτερική φωνή μπορεί να σιωπήσει.
Δεν απουσιάζει η επίγνωση. Μπορεί, μάλιστα, να είναι ιδιαίτερα έντονη. Εκείνο που περιορίζεται είναι ο συνεχής λεκτικός έλεγχος. Η επιστήμη μελετά φαινόμενα όπως το flow (ροή), κατά το οποίο το άτομο είναι πλήρως απορροφημένο σε μια δραστηριότητα ή στο αντικείμενο της εργασίας του. Ωστόσο, αυτό δεν αποδεικνύει ότι υπάρχει ένας αμετάβλητος, καθαρός παρατηρητής. Το ζητούμενο της υπέρβασης δεν είναι να ακυρωθεί ο νους, αλλά να πάψει να διεκδικεί το μονοπώλιο της εμπειρίας.
Η ίδια η γιογκική παράδοση αποδίδει κεντρικό ρόλο στη διακριτική γνώση, το viveka: στην ικανότητα να διακρίνουμε το πραγματικό από το φαινομενικό και το διαρκές από το παροδικό.
Η υπέρβαση δεν φέρνει τη μόνιμη απουσία κρίσης, αλλά τη δυνατότητα να χρησιμοποιούμε την κρίση όταν χρειάζεται και να την αφήνουμε όταν δεν χρειάζεται.
Αυτό, για εμένα, είναι ελευθερία.
Η ποιότητα της επίγνωσης δεν κρίνεται μόνο από την εσωτερική αίσθηση γαλήνης, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον κόσμο.
Τι απομένει όταν σωπάσει η κρίση;
Ίσως να μην αφυπνίζεται κάποια καινούργια, ανώτερη κρίση.
Ίσως απλώς να αλλάζει η σχέση μας με την κρίση.
Μια σκέψη μπορεί να εμφανίζεται χωρίς να απαιτεί υπακοή.
Μια επιθυμία μπορεί να γίνεται αισθητή χωρίς να μετατρέπεται αμέσως σε προσταγή.
Ένα συναίσθημα μπορεί να υπάρχει χωρίς να αποτελεί την τελική περιγραφή της πραγματικότητας.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι σκεφτόμαστε, αλλά ότι δυσκολευόμαστε να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε. Και τότε επιστρέφει το παράδοξο. Ακόμη και όταν γράφουμε ελεύθερα, χωρίς να διορθώνουμε κάθε σκέψη, αργά ή γρήγορα αναρωτιόμαστε αν όσα γράψαμε έχουν νόημα.
Ο νους επανέρχεται για να αξιολογήσει τη στιγμή κατά την οποία είχε χαλαρώσει την αξιολόγησή του. Αυτό δεν είναι αποτυχία. Είναι μέρος της ανθρώπινης συνθήκης. Δύο δρόμοι, μια κοινή αναζήτηση.
Ο στωικισμός μάς προσφέρει εργαλεία για να εξετάζουμε τις κρίσεις μας.
Η γιόγκα μάς προσκαλεί να διερευνήσουμε την ταύτισή μας μαζί τους.
Ο πρώτος δρόμος αναζητά μια ορθότερη και πιο συνειδητά προσανατολισμένη σκέψη.
Ο δεύτερος διερωτάται αν η επίγνωση εξαντλείται στη σκέψη.
Δεν υπάρχει στρατόπεδο για να διαλέξουμε. Και ίσως το δυσκολότερο ερώτημα να παραμένει ανοιχτό: Αν απομακρύνουμε τους φόβους, τις επιθυμίες, τις κοινωνικές επιρροές και τις προσωπικές μας ερμηνείες, θα ανακαλύψουμε έναν βαθύτερο εαυτό ή θα αφαιρέσουμε όσα μας συγκροτούν;
Ίσως να μην υπάρχει κανένας λόγος να καταλήξουμε σε συμπέρασμα. Και μπορεί αυτή η μικρή αναστολή της απάντησης να είναι ήδη μια μορφή άσκησης.
«Άραγε βγάζουν όλα αυτά νόημα; Και τελικά, έχει σημασία;»
Ίσως έχει σημασία. Όχι επειδή θα φτάσουμε οριστικά στην αλήθεια, αλλά επειδή, για μια στιγμή, μπορούμε να παρατηρήσουμε τον τρόπο με τον οποίο την αναζητούμε.
Γαβαλάς Ιάσων
Δάσκαλος γιόγκα · Μέλος της ομάδας διδασκαλίας και οργάνωσης του Mandala
Σημείωση: Οι συγκρίσεις μεταξύ στωικισμού και γιόγκα αποτελούν προσωπική ερμηνευτική σύνθεση και όχι αυτούσια διδασκαλία των αντίστοιχων φιλοσοφικών κειμένων.